پیام سقز

موقعيت جغرافيايي و سياسي استان كردستان

استان كردستان با وسعتي معادل 28203 كيلومتر مربع در غرب ايران ودر  مجاورت بخش شرقي كشور عراق قرار دارد . اين استان كه در دامنه ها و دشت هاي پراكنده سلسله جبال زاگرس مياني قرار گرفته است ،از شمال به استان هاي آذربايجان غربي و زنجان ،از شرق به همدان وزنجان‌،و از جنوب به استان كرمانشاه واز غرب به كشور عراق محدود است .

استان كردستان بين 34 درجه و44 دقيقه تا 36 درجه و 30دقيقه عرض شمالي و 45 درجه و 31 دقيقـه تا 48 درجه و 16 دقيقه طـول شرقي ازنصـف النهـار گرينـويچ قـرار گرفـته است .

استان كردستان بر اساس آخرين تقسيمات كشوري در سال 1375 ،داراي 8 شهرسـتان ، 12 شهر، 21بخش ،  78 دهـستان و 1765 آبادي داراي سكنه بـوده است .

شهرستان هاي اين اسـتان عبــارتند از : بانه ، بيجار، ديواندره ، سقز ، سنندج ، قـروه ،كاميـاران ، و مريـوان . در حال حاضر استان كردستان با مجموعه شهرها ،روستاها و عشايري كه در اقصي نقاط آن پراكنده شده و استقرار يافته اند‌ ،به يكي از نواحي در حال توسعه غرب كشور تبديل شده واز پتـانسـيل هاي توريسـتي و تفرجگـاهي قــابـل توجــهي برخــوردار است .

جغرافيايي طبيعي و اقليـــم استان

استان كردســتان منطقه اي كامـلا‏ٌ كوهستاني است كه از مريـوان تا دره قزل اوزن و كوههاي زنجان جنوبي در مشرق گسترده شده است . ناهمواريهاي اين اتان كه تحت عنوان ناحيه كوهستاني كردسـتان مركزي بررسي مي شود ، مشتمل بر دو بخش غربي و شرقي است . اين دو قسمت از نـظر شكـل پسـتي و بلندي و جنـس زمـيـن متـفاوتنـد .

قسمت وسيعي از سنندج ، مريوان وسرزمين هاي اطراف آنها تا جنوب كردسـتان بخش كوهستاني غربي را تشكيل مي دهد . اين ناحيه ، يكنواختي وسستي جنس زمين اشكال مشابهي را به وجود آورده كه از ويژگي هاي آن كوههاي گنبدي شكل با شيب يكنواخت و ملايم با دره هاي باز است .اين يكنواختي را با طبقات آهكي سخت و سنگ هاي دروني كه بين لايه هاي سست ظاهر مي شوند ، درهم ريخته و آن را به صورت صخره هاي عريان در آورده است . نوع مشخص اين ناهمواريها ، ناحيه كوهستاني چهل چشمه در بين مريوان و سقز است كه دنباله پستي بلنديهاي اين ناحيه را درجنوب و مشرق ،تشكيل داده اند و دامنه غربي آن تا داخل كشور عراق كشيده شده است . دراين ناحيه شعبه هاي رود قزل اوزن در شرق وشمال شرقي و رود سـيروان در جنوب چهره زمين را به طو كامل تغيي داده اند .

بخـش كوهسـتاني شرقي ، قسمت هاي شرقي سنندج را در بر مي گيرد ودر حـد فاصـل ناحيه غزبي و شـرقي ، يك رشـته از ارتفاعات آتشفـشاني شمـالي –جنـوبي را به وجـود مـي آورد .

در شرق اين كوه ،شهرستانهاي قروه وبيجار قرار گرفته اند كه شكل زمين در آنها با پستي و بلندي هاي ناحيه غربي به كلي متفاوت است از ويژگي هاي اين تاحيه ،وجود يك حصار كوهستاني متشكل از سنگ هاي رسوبي و دگرگوني است كه دشتهاي مرتفع هموار و تپه ماهوري را احاطه كرده است.در اين ناحيه به استثنايكوه هاي بيجار ،دشتهاي نسبتاً وسيعي نيز وجود دارد .اين دتها بوسيله شعبه هاي رود قزل اوزن قطع شده و به صورت تپه ماهور در آمده اند .مرتفع ترين دشت اين ناحيه « هوه تو » خوانده مي شودكه با 2200 متر ارتفاع در شمال سنندج واقع شده است .بلندترين كوههاي اين ناحيه ، شاه نشين در شمال بيجار  ، شيدا در مركز و پنجه علي بين قروه وسقز است .

استان كردستان به طور كلي تحت تاثير دو جريان عمده هواي گرم و سرد قرار دارد و اقليم هاي گوناگوني را بوجود مي آورد . بيشترين ميزان بارش جوي در ناحيه غربي استان (شهرهاي بانه ومريوان )حدود 800ميلي متر در سال وكمتـرين ميـزان بارندگي آن در ناحيه شرقي حدود 400 ميلي متر در سال است . ميزان نزولات جوي در قسمت مركزي استان (شهرهاي سقز و سنندج ) نزديك به 500 ميلي متر در سال است .

تمام قلمرو استان در بهار و در تابستان آب وهوايي خنك و معتدل دارد . مقايسه ارقام ميانگين دماي ماههاي مختلف سال در مركز استان نشان مي دهد كه متوسط دماي روزانه در ارديبهشت ما 1/16 و در مهرماه 9/16درجه سانتي گراد است . ميانگين دماي ماههاي اين دوره 22 تا 28 درجه سانتي گراد متغير است . اين درجه ، دماي مطلوبي براي صنعت گردشگري مي باشد . از اين رو 6 ماه از سال در مركز استان كردستان براي جريان جهانگردي بهترين و مناسبترين ايام به حساب مي آيد .

سرد ترين  ماه سال در شهرستانهاي سنندج ، بهمن ماه كه حداقل دماي آن به حدود يك درجه زير صفر مي رسد . تعداد روزهاي يخبندان در سنندج 92 روز در سال گزارش شده است .

در پهنه استان كردستان پاره اقليم هاي گوناگوني وجود دارد كه در زير به انواع و نواحي مشخص آن اشاره مي شود :

-دره ميرآوا (اميرآباد )كه زمستانهاي سرد و تابستانهاي معتدل دارد.    

- مسير سنندج به سقز (دشت اوباتو )كه زمستانهاي فوق العاده سرد و تابستانهاي معتدل  دارد

مسير مريوان به دربند دزلي كه زمستانهاي سرد با يخبندانهاي طولاني داردو در فصل تابستان روزهاي ان گرم وشبهاي ان مرطوب است.

-ناحيه اورا مانات كه اب وهواي ان مرطوب ومعتدل است .

- مسير سنندج به مريوان گه اقليمي نيمه خشك ونيمه مرطوب دارد.نفوذ تودهاي مرطوب زمستاني وبهاري در مريوان ودر درياچه زريوار تاثير فراواني را در مرطوب و معتدل شدن هواي اين ناحيه دارد.ميزان رطوبت وبارش مناسب باعث ايجاد جنگلهاي انبوه بلوط وگونه هاي مختلف درختا ن جنگلي شده است . پوشش گياهي اين ناحيه مناظر شگفت انگيز وبا شكوه دارند .

از انجا كه تنوع اقليمي همراه با شرايط مناسب ،از جاذبه هاي مهم در صنعت جهانگردي به شمار مي رود وجهانگردان خواهان دماي مطلوب و مطبوعي (25-22 درجه سانتيگراد )هستند .استان كردستان به ويژه در فصول بهار وتابستان از اين نظر بسيار مناسب و داراي قابليتهاي جهانگردي است .

جغرافياي تاريخي استـــان

كردها مردماني آريايي نژاند كه چندين هزار سال قبل از ميلاد به اين منطقه مهاجرت كرده اند . تاريخ اقوام كرد تا قبل از اسلام چندان روشن نيست . در اسناد سومري و بابلي و اكدي و آشوري نام اقواني ديده مي شود كه شباهت به كلمه كرد دارد،دلي از همه نزديكتر چه از لحاظ زبان و چه از نظر جغرافيايي وچه از نظرتوصيفي ، نـام قومي است بـه نـام « كـردوخـوي‌ »كه در كتاب « سفــر جنــگي »گزنـفون ذكــر شده است .

اين قوم در كوهها و دره ها ميان عراق و ارمنستان و مخصوصاً در محلي كه امروزه « زخـــو » ناميده مي شود ودر 60 كيلومتري شمال غربي موصول در عراق قرار دارد، ساكن بوده اند . گزنفون ، آنان را به دليري وچالاكي مي ستايد . اين قوم سپاه ده هزار نفري گزنفون را تا هنگامي كه به جلگه هاي شمال رسيدند ، تعقيب كردند و صـدماتي نيز بر آنها وارد آوردند .

در دوره صفوي نخستين كتاب مهم درباره قوم كرد به زبان فارسي تدوين شده كه همان « شــرفنامه بدليســي » است .

اعراب در تاريخ 16 يا 20 هـ .ق قلعه ها و استحكامات كرد ها را تصرف كردند . در23 هـ .ق كه سپاه عرب در ايلت فارس مشغول فتئحات بود ،اكراد فارس در دفاعاز فسا و دارابجر شركت داشتند . فتح شهر « زور » و «داراباذ » كه از شهرهاي كردنشين بودند ،در سال 22هـ .ق صورت گرفت .

يكي ازرويدادهاي مهم دوران زمامداري شرف الدوله ديلمي (372-379هـ .ق )پيكار او در سال 377هـ .ق با بدربن حسنويه در كرمانشاه است كه به پيروزي بدروشكست شرف الدوله منجر شد.در نتيجه بدربن حسنويه بر قسمت مهمي از عراق عجم مسلط شد .وي در سال 405 هـ .ق .به دست طايفه اي كرد كه‌ « جوزقان »نام داشت ،كشته شد .شمس الدوله پسر فخر الدوله ديلمي بلافاصله متصرفات وي را ضميمه قلمروخود كرد .شاپور خواست‌ (خرم آباد )،دينور ،بروجرد،نهاوند،اسد آباد و قسمتي از اهواز از جمله متصرفات او بودند .

ظاهراً اصطلاح كردستان را سلاجقه براي تميز نواحي كردنشين از ولايت جبال عراق وضع كردند وآن ايلتي بودمشتمل بر سرزمينهاي بين آذربايجان ولرستان وقسمتي از اراضي سلسله جبال زاگرس كهمركز آن نيز ابتدا ناحيه بهار در 18 كيلومتري شمال غربي همدان وبعدها چمچمال در نزديك كرمانشاه امروزي بود.

شهرهاي كردستان در زمان حمله مغول از قتل وغارت مصون نماند . درزمان تيمورو تركمنان قره قويونلو وآق قويونلو ،كردستان و ديار بكر ميدان تاخت و تاز سپاهان تيمور و تركمانان شد .

شاه اسماعيل اول – موسس سلسله صفويه – بهعلت اين كه كردها پيروز مذهب تسنن بودند ، چندان روابط حسنه اي با آنه نداشت ، سلاطين عثماني در تقويت هر چه بيشتر كردان مي كوشيدند. در دوره صفويه دولت ايران به قسمت وسيعي از كردستان آن روز تسلط داشت كه دامنه هاي شرقي كوههاي زاگرس رادر بر مي گرفت .

باتشكيل سلسله زنديه ،براي نخستين بار در تاريخ ايران سلسله كرد نژادبه سلطنت رسيد . در اواخر سلسله زنديه نيز طايفه دنبلي كه يكي از طوايف بزرگ كرد بود ،قسمتي از آذربايجان غربي را در تصرف داشتند ومرمز حكومت و قدرت آنها شهر خوي بود.

در قرن نوزدهم ميلادي بارها كردها در خاك عثماني ميل باطني خود را براي رسيدن به استقلال وتشكيل دولتي كرد زبان ظاهر شد .در سال 1878 ميلادي شيخ عبيدا… نقشبندي به فكر تاسيس كردستان مستقل تحت حمايت دولت عثماني افتاد .درسال1880ميلادي طرفداران وي ،اطراف اروميه ،ساوجبلاغ ، مراغه ، مياندوآب و بوكان را به تصرف خود درآوردند و سپاهان ايران به زحمت توانستند تجاوز آنان دلير مردان را دفع كنند .

در سال 1946 ميلادي قاضي محمد همزمان با حضور قواي متقين در ايران وحمايت دولت روسيه شوروي از او، جمهوري خلق كردستان را كه مركز آن مهاباد بود ، تشكيل داد . پس از تخليه كامل ايران از قواي متفقين واعزام ارتش دولت مركزي به نواحي آذربايجان و كردستان همراه با مختصري از تاريخ آنها مورد اشاره قرار مي گيرد :

سنندج

به استناد گفته مورخين ، قلعه سنه دژ ( سنندج ) را سليمان خان اردلان والي كردســتان در زمـان شـاه صـفي ( 1038-1052هـ .ق ) آباد سـاخت و كلمه « غم ها» را كه به حساب ابجد 1046 مي شود ماده تاريخ آن قرارداد هيچك از جغرافي نويسان اسـلامي ، اسن شهر را به اين اسم در آثار خود ذكركرده‌اند.

در گذشته به جاي شهر سنندج فعلي شهري به نام «سير» وجود داشت كه اين كلمه بهمعناي «ســي ســر»است .مجاور سي سـر، محـلي بود به نام صد خانيه (صد خانه )كه احتمالاً به مرور زمان اين نام به «سنه »تغيير يافته است . سنندج مدت چهار قرن تحت حكومت حكام موروثي خاندان اردلان بود كه نسبت خود را به ساسانيان مي رسانيدند .

در سال 1284 هـ .ق دولت مركزي، حاج ميرزا معتمدالدوله عموي ناصر الدين شاه را به حكومت كردستان منصوب كرد كه تا سال 1291هـ .ق در آنجا حكمراني كرد.

 در حال حاضر سنندج مركز استان و يكي از شهرها زيباي كردستان و غرب كشور محسوب مي شود .

سقز

درمورد وجه تسميه سقز گفته مي شود كه اين شهر با نام «ايزيرتــا» درنخستين اتحاد ماد ، پايتخت مادها بود .سركردگان ماد در اطراف شهر استحكاماتي براي خود ساختند كه از آن جمله « زيويه »و «قپلانتوي » كنوني (آدامائيت )را مي توان نام برد .در ان زمان « سارگن دوم »پادشاه آشور به سرزمين ماد تاخت ، مادها شكست خوردند و ايزيرتا ،زيويه وآدامائيت راويران كرد.پس از آنها سكاها به تجديد بناي اين شهر پرداختند وسقز را به نام اسكيت (ساكز) به عنوان پايتخت خود انتخاب كردند .نام امروز سقز از نام قوم «سكه»-سكا-اسكيت-سكز به يادگار مانده است و سكز همان ساكز است . دو وجه تمسيه ديگر نيز براي اين شهر نقل شده است ؛ يكي به دليل درخت حبه الخضر يا ون است كه گويا در اطاف سقز وجود داشته است و ديگر اين كه ، اين شهر را سه دختر ساخته اند سه قز (قز در تركي به معني دختر)ناميده مي شـد.

شهر سقز سابقاًدر دشتي در جنوب غربي شهر فعلي قرار داشت كه اكنون به كهنه سقز، يا سقز كهنه معروف است. شهر فعلي ابتدا در اطراف بازار به وجودآمدوقديمي ترين محله همان محله بازار شهر است كه بعداًدر اثر ارتباط تبريز ، سنندج و بانه طرفين جاده هاي آن آباد شد.

بيجار

بيجار مركز منطقه گروس ، از مناطق حاصلخيز كردستان است كه در شرق سنندج قرار دارد . درباره وجه تسميه آن آمده است كه ناصر الدين شاه با امير نظام گروسي شبي در گروس به سر مي برد و مطالبي داشت كه مي خواست تا صبح به وسيله جارچي پخش شود ،ام صبح روز بعد همه مردم از موضوع آگاه شده بودند . از اين رو آن را شهر « بي جار » ناميده اند وهمين اسم تا امروز نيز باقي مانده است .

اين شهر در دشت وسيعي در 93 كيلومتري شرق سنندج وشمال شرقي همدان قرار دارد و از آغازدر طول جاده سنندج به طرف همدان توسعه يافته است .

در حال حاضر قروه به دليل شرايط خاص زمين ساختي و چشمه هاي آب گرم و معدني مورد توجه مسافرين و گردشگراني است كه به اين شهر مي آيند .

بانه

قبل از اسلام طايفه زرتشتي به نام «قه قو »بر اين منطقه حاكم بوده اند كه در حمله اعراب و بعد از آن ، « اختيار ديني ها »حكومت آنها را به دست گرفتند . تا اواسط قرن سيزدهم هجري نام اصلي شهر بانه «به روژه »(آفتابگير)بود و قباله هايي نيز وجود دارد كه در همه آنها مركز بانه قصبه« به روژه » ناميده شده است .اين شهر يك بار در قبل از جنگ جهاني اول و بار ديگر در جنگ جهاني دوم دچار آتش سوزي شديدي شد .

نام بانه را از كلمه كردي “Bon” به معني پشت بام و متاثر از ارتفاعات ونحوه استقرار و موقعيت شهر بانه مي دانند.

ديواندره

ديواندره يكي از شهرهاي استان كردستان است كه در فاصله 95 كيلومتري شمال واقع شده است . ديواندره امروزي يكي از كانون هاي در حال توسعه روستايي بود كه يك دهه قبل به شهر تبديل شد .اين شهرستان آب و هواي معتدل دارد.

مريوان

شهر مريوان در حدود يك قرنسابقه تاريخي دارد.يكي از شاهزادگان قاجار به اسم فرهاد ميرزا كه كمي پيش از مشروطيت دراين محل حكومت مي كرد ، در مريوان قلعه اي بنا كرد كه جريان بناي آن را در كتيبه اي كه به ديوار مسجد دارالاحسان (مسجد جامع سنندج )نصب كرده ، شرح داده است .

دراوايل حكومت پهلوي ،حاكم وقت در روستاي موسك قلعه اي بنا نهاد كه امروزه از آن به عنوان پادگان استفاده مي شود و فاصله چنداني با شهر ندارد .وجود درياچه زريوار در غرب شهر مريوان زيبايي خاصي به اين شهر بخشيده و آن را به يك ناحيه تفرجگاهي تبديل كرده است .

كامياران

كامياران يكي از شهرستانهاي اخيرالتاسيس استان كردستان است كه در فاصله 65 كيلومتري جنوب سنندج واقع شده است . ويژگي هاي عمومي ،فرهنگي و مردم شناسي مردماين شهرستان نيز همانند ساير نواحي استان كردستان مي باشد . اين شهرستان در فصول بهار و پائيز آب وهواي دلپذيري دارد .

وضعيت اجتماعي و اقتصـــادي اســتان

طبق نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال 1375 ،جمعيت استان كردستان 383،346،1 نفر بوده است كه از اين تعداد 42/52 درصد در نقاط شهري و58/47 درصد در نقاط روستايي سكونت داشته اند .از جمعيت فوق ،165،685 نفر مرد661.218 نفر زن بوده اند .دراين استان در مقابل هر صد نفر زن صد و چهار نفر مرد وجود داشته است .از جمعيت اين استان 76/42 درصد در گروه سني كمتر از 15 سال ، 6/53 در گروه سني 15 تا 64 سال و 18/4 در گروه سني 65 سال به بالا قرار داشته اند ، سن بقيه افراد نامشخص بوده است .در سال مذكور از جمعيت استان 90/99 درصد را مسلمان را تشكيل مي دهند اين نسبت در نقاط شهري 86/99 ودر نقاط روستايي 94/99 درصد بوده است . در فاصله سالهاي 1365 تا 1375 ،243909 نفر به استان وارد و يا در داخل استان جا به جا شده اند .

مقايسه محل اقامت قبلي مهاجران با محلي كه دركه درآن سرسماري شده اند ،نشان مي دهد كه09/47 درصد از مهاجران از روستا به شهر ،41/25 درصد از شهر به شهر ،9310 درصد از روستا به روستا و42/12 درصد از شهر به روستا در طي  10 سال قبل از سرشماري آبان 1375 مهاجرت كرده اند .

در تركيب اجتماعي استان كردستان جامعه عشايري جايگاه ويژه اي دارد . عشاير اين استان از طوايف قديمي كرد ايران هستند كه با زبان كردي سخن مي گويندواكثريت آنان اسكان يافته اندوعمدتاً به دامپروريمي پردازند.

عشاير كردستان بيشتر در مناطق بانه ، سقز ، مريوان ، ديواندره ، سنندج و اورامانات كه كوهستانهاي بلند و دره هاي عميق وارد به سر مي برند . كوچ اين طوايف ،كوتاه و محدود است و غا لباً در كوهپايه هاي محل زندگي خود رمه گرداني مي كنند .

مهم ترين ايلات كردستان عبارتند از : شيخ اسماعيلي ، دراجي ، سورسوري ، لك ، كوماسي ، گلباغي ، منمي و قال قالي .

استان كردستان از لحاظ اقتصاد كشاورزي از مناطق قابل توجه و از لحاظ دامپروري يكي از قطب هاي اساسي دامداري كشور است . توليدات كشاورزي اين استان را به ترتيب اهميت : گندم ، جو حبوبات تشكيل مي دهند و با توجه به شرايط طبيعي ، فعاليتهاي كشاورزي آن به شكل ديمي و آبي صورت مي پزيرد .

از ميان دامها ، گوسفند و بره بيشترين اهميت را داراست .از ديگر فعاليتهايي كه در اين استان انجام مي گيرد ، پرورش زنبور عسل است كه در كرد ستان از رونق بسزايي برخوردار است .

فعاليتهاي صنعتي استان كردستان در مقايسه با ساير استانها بسيار محدود است و از مناطق توسعه نيافته صنعتي كشور به شمار مي آيد .صنايع استان كردستان به دو گروه ماشيني و دستي تقسيم مي شود :

صنايع ماشيني استان مشتمل بر گروههاي صنايع كاني غير فلزي ، شيميايي ، سلولزي ، نساجي و چرم ، غذايي ، برق و الكترونيك مي باشد .

صنايع دستي استان بسيار متنوع اند و قدمتي ديرينه دارند ؛ در حال حاضر در نقاط شهري و روستايي كردستان عده كثيري به توليد محصولات گوناگون دستي كه هم مصرف خانگي و هم ارزش تجاري دارند مشغول هستند . اهم اين صنايع دستي عبارتند از:فرشبافي ، گليم بافي ، نساجي ، نازك كاري چوپ ، گيوه دوزي ، خراطي  ،سوزن دوزي ، قلاب دوزي ، پولك دوزي ، منجوق دوزي وساخت زينت آلا ت محلي .

جاذبه هاي طبيعي اسـتان

منابع و تفرجگاههاي آبــي

رودخانه ها و چشمه سارهاي متعدد دائمي و ردياچه طبيعي زريوار و درياچه هاي پشت سد هاي وحدت ( در 10كيلومتري شمال سنندج )و شهيد كاظمي (در شمال غربي سقز از جاذبه هاي طبيعي ارزشمند و كم نظير جهانگردي استان كردستان محسوب مي شود . منابع سرشار آب و پوشش گياهي متنوع (جنگلي و مرتعي )، علاوه بر ايجاد مناظر زيبا و تلطيف هوا زمينه هاي مناسبي را براي انجام ورزش هاي تابستاني و تفريحات آبي به وجود آورده است .در فضاهاي آبي استان كردستان ورزش هاي اسكي روي آب ، شنا . قايقراني ،ماهيگيري و ورزش هيجان انگيز و مفرح قايقراني تند آبي كه امروزه طرفداران بي شماري به سوي خود جذب كرده است ، انجام مي شود .

كوهستانها ، ارتفاعات و قله هاي متعدد استان كه برخي از آنها با پوشش جنگلي و مرتعي جلوه اي ويژه از چشم اندازهاي سحر انگيز طبيعت را به نمايش مي گذارد ، زمينه هاي مساعدي را جهت ايجاد و توسعه ورزشهاي كوهستاني فراهم آورده اند.

درياچه زريوار

درياچه زريوار مهم ترين و كم نظير ترين جاذبه هاي آبي در غرب كشور است كه در فاصله دو كيلومتري غرب مريوان قرار گرفته و جاده آسفالته آن را به شهر مريوان پيوند مي دهد . اين درياچه در ارتفاع 1285 از سطح دريا واقع شده است . طول آن حدود 5/4 كيلومتر و عرض آن كمتر از 2 كيلومتر است ،عمق متوسط درياچه حدود 3 متر است .آب اين درياچه شيرين است و از جوشش چشمه هايي كه در كف درياچه قرار گرفته اند ، تامين مي شود.

وضعيت استقرا ر شهر مريوان ( مستقر در دامنه كوه ) و درياچه زريوار كه از جهات كخالف توسط جنگلهاي انبوه احاطه شده اند ، مناظر بسيار زيبا و بديعي را به وجود آورده اند. بر تپه كوچك در قسمت شرقي ، مهمانسراي ايرانگردي و جهانگردي مريوان احداث شده است .

درياچه پشت سد قشلاق (سد وحدت )

سد مخزني قشلاق بر روي رودخانه قشلاق در ده كيلومتري شمال سنندج ، روي كوههاي منطقه «‌ ساتله و تيرگرا » احداث شده است . درياچه پشت اين سد 11 كيلومتر طول دارد و وسعتي معادل

934 هكتار را در بر مي گيرد و با توجه به سطح دريا حجم آب ، زمينه مناسبي براي انواع ورزش هاي آبي را بوجود  آورده است .

درياچه پشت سد با فضاي سبز و جنگل كاري اطراف از ديدني هاي جالب توجه شهر محسوب مي شود . همچنين امكانات تفريحي و اسكله قايقراني درياچه هر سال تعداد زيادي از علاقه مندان به ورزشهاي آبي را به سوي اين مكان جذب مي كند.

رودخانه ها

استان كردستان به لحاظ موقعيت طبيعي و اقليمي ، روان آبهاو رود خانه هاي متعددي دارد كه علاوه بر چشم اندازها و مناظر زيبا ، زمينه هاي مناسبي براي انواع ورزشهاي تفريحي مانند : شنا و ماهيگيري فرا هم آورده است .

رود قزل اوزن

اين رود يكي از شاخه هاي اصلي سفيد رود است كه از كوههاي چهل چشمه و نواحي مرتفع هزار كانيان و چشمه ساران بخش ديواندره سرچشمه مي گيرد و پس از آبياري قسمتي از ارضي كردستان وارد استان زنجان شده و در محلي به نام منجيل بعد از پيوستن به رودخانه شاهرود سفيد رود را تشكيل داده و به درياي خزر مي ريزد .

زرينه رود

مسير اين رودخانه شمالي ـ جنوبي است و از كردستان به سمت درياچه اروميه جريان دارد . شاخه اصلي آن چم سقز( چومه ) از كوههاي گردنه خان در شرق بانه سرچشمه مي گيريد . زرينه رود پس از عبور از جنوب آذربايجان غربي به درياچه اروميه مي ريزد .

سيمينه رود

طول اين رود خانه از زرينه رود كوتاهتر و آب آن نيز كمتر است .اين رودخانه در سقز به نام «تاتاهو»معروف است كه از ارتفاعات منگور و ترجان سرچشمه مي گيرد و پس از آبياري دهستان ترجان وارد آذربايجان غربي شده به درياچه اروميه مي ريزد .حواشي اين رودخانه نيز بويژه در درهاي گسترده و دشت ها ، بسيار زيبا و ديدني است .

رود سيــروان

اين رود دراز ترين رودخانه استان كردستان كه سرچشمه هاي اصلي آن ، رودهاي گاوه رود و قشلاق است .گاوه رود از كوههاي كان كبود در 31كيلومتري شمال شرقي شهرستان سقز و رود قشلاق از كوههاي پيرمحمد در 40 كيلومتري آبخيزهاي جنوب غربي شهرستان بيجار سرچشمه مي گيرد . حواشي اين رود ، بسيارزيبا و بستر و حواشي آن زيستگاه انواع پرندگان و ماهيان مي باشد و لذا براي بهره برداري هاي توريستي و تفريحي مناسب اند.   

چشمه ها و مراكــز آب معدني

 آب معدني به آبي گفته مي شود كه داري املاح معدني است وبا عناصر و تركيب هاي ديگر همراه است . آب هاي معدني به تناب تركيباتشان كاربردهاي گوناگون دارند . آبهاي معدني ايران به چهار گروه بزرگ و بي كربناته ، كلروره ، سولفاته و سولفوره تقسيم مي شوند . مواردمورداستافاده آبمعدني در زير تشريح مي گردد :

1- آبهاي كلروره

اين آبها چنانكه به صورت خارجي مصرف شوند براي بيماري رماتيسم ، لنفتيسم ، راشيتيم و برخي از بيماريهاي زنانه و تورم موضعي مؤثر است .

2- آبهاي گوگردي

3- آبهاي  كلوره سولفاته

4- آبهاي كلوره سديك

5- چشمه آب معدني بابا گرگر

اين چشمه در 50 كيلومتري شمال قروه قرار گرفته است است . آب اين چشمه كه در استخري عميق و دايره اي شكل با محيطي حدود 200 متر جمع مي شود ، از دسته آبهاي كلروبيكربناته مخلوط گاز دار است كه براي برخي از جاذبه ها و تفرجگاهاي مهم استان كردستان كحسوب مي شود .

چشمه هاي آب معدني گواز

اين چشمه در 50 كيلومتري شمال غربي كامياران و در 10 كيلومتري شمال غربي روستاي پلنگان در دامنه كوه روستاي گواز واقع شده است .

در ايام تعطيلات و به خصوص در فصل تابستان مسافران زيادي از شهرهاي كامياران ، مريوان و سنندج براي استفاده از خواص درماني ـ طبي اين آب معدني و همچنين استفاده از فضاي تفرجگاهي آن به منظور گذران اوقات فراغت به اين محل مسافرت مي كنند . اين چشمه با توجه به موقعيت و سابقه بهره برداري در صورتي كه با برنامه ريزي و طراحي مناسبي و به طور سازمان يافته بهره برداري گردد به يكي از كانونهاي توريستي مهم استان تبديل خواهد شـــد .

چشمه هاي آب تلخ ( پيرصالح )

در روستاي « قشلاق لو » از توابع شهرستان بيجار چشمه آب معدني تلخي وجود دارد كهبراي درمان بيماريهاي روماتيسمي مورد استفاده مراجعه كنندگان قرار مي گيرد .

دشت ها

دشت هاي استان كردستان با چشم اندازهاي طبيعي و پوشش گياهي ، مناظر دلپذيري از طبيعت اين استان زيبا را به نمايش مي گذارد .

1.دشت دهگلان

مساحت اين دشت 62700 هكتار و مساحت حوزه آن 2550 كيلومتر مربع و ارتفاع آن از سطح دريا 1800 متر است . اين دشت پوشش گياهي جالب توجهي دارد و چشم اندازهاي آن در بهار بسيار زيباست .

2.دشت قروه

3. دشت خامسـان

4. دشت كامـياران

5 .دشت امير آباد

6. دشتهاي بانه

7. دشتهاي سقز

8. دشت بيجار

كوهها و قله ها

ارتفاعات ، دامنه ها و رشته كوه هاي متعدد استان كردستان از ديگر قابليتهاي تفرجگاهاي آن به شمار مي آيند . رشته غرب كشور به صورت رشته هايي موازي ، تمامي پهنه استان را در بر مي گرفته اند و محدود طبيعتي آن را تشكيل مي دهند .يخچالهاي قلل كرتفع ، چشمه سارهاي فراوان ،  پوشش مناسب جنگلي ومرتعي دامنه هاي مناطق كوهستاني ، به ويژه مناطق نزديك شهرها (آبيدر ، اربابا و شاهو ) در جنوب استان عمدتاً در روزهاي تعطيل ، پذيراي گروه زيادي از ساكنين منا طق شهري و مسافران  استان هستند .

مهم ترين كوههاي استان كه بيش از 2800 متر ارتفاع دارند ، عبارتند از :

1.كـوه كوچسـار

2 .كـوه  شيـخ معروف

3.كـوه  پنـجه علي

4.كـوه  چهـار چشمه

5 .كـوه كانـي چرمه

6 .كـوه حلـقه مير

7.كـوه سـناسره

8 .كـوه ميـانه

9.كـوه مسجد ميـرزا

10.كـوه ملاكـاوو

11.كـوه  حسين بك

12.كـوه پيـازه

13. كـوه تخت

14. كـوه هو عـالي داغ

15. كـوه چهل چشمه

16. كـوه هـواربـرزه

17. كـوه چرخ لان

18. كـوه سراج الدين

غارهاي طبيعي و تاريخي

غار شووي

اين غار در نزديكي مرز ايران و عراق در 12 كيلومتري بانه قرار دارد . طول اين غر 267متر است و با شيب بسيار تندي رو به پايين مي رود . درون غار،آبرفتي ،ريزشي و بسيار خطرناك است و چاه هاي عميق زيادي در گوشه كنار دالان ها و تالارها آ وجود دارد و لذا مي بايد در بازديد از آن . از وسايل فني مخصوص غار نوردي استفاده شود .در انتهاي غار درياچه كوچكي وجود دارد.

غار كرفتو

غار كرفتو در قلعه اي به همين نام در اوبات ديواندره ـبين ديواندره و سقز ـ داقع شده و از معروف ترين و مهم ترين آثار باستاني به شمار مي رود.

ساختمان غار به دوره اشكاني و حدود قرن سوم پيش از ميلاد مربوط است .خانه هاي اين غار در 2000 سال قبل معبد معروف « هراكليس » بوده و اهميت و اعتباري داشته است .

جنگلها و پوشش گياهي

پوشش گياهي به ويژه جنگل ها از زمره مهم ترين و زيبا ترين جلوه هاي طبيعي و يكي از جاذبه هاي بي نظير تفرجگاهي و جهانگردي هر منطقه به شمار مي روند .

جنگل هاي استان كردستان جزئي  از جنگل هاي غرب كشورند كه بعد از جنگلهاي منطقه شمال در رده دوم اهميت قراردارد و وسعت آنها حدود 320000 هكتار است.

بخش اعظم جنگلهاي كردستان در نواحي غربي استان و از شمال به جنوب امتداد يافته و شهرهاي انه و مريوان را در بر مي گيرد  . از معروف ترين درختان جنگلهاي اين دو شهر  مي توان به انواع بلوط، مازو، گلابي وحشي ، زبان گنجشك ، گردو ، سيب وحشي ، پسته وحشي ، زالزالك ، آلبالوي جنگلي وبادام تلخ اشاره كرد .

علاوه بر پوشش گياهي و فضاهي سبز طبيعي ، در نقاط شهري استان كردستان 57 پارك شهر با وسعت 160 هكتار احداث شده است .

نواحي جنگلي استان به شرح زير مي باشد :

1- جنگلهاي منطقه مريوان

2- جنگلهاي منطقه بانه

3- جنگلهاي منطقه سقز

4- جنگلهاي منطقه سنندج

حيات وحش و شكارگاهها

بر اساس گزارش سازمان محيط زيست استان ، در قلمرو استان 34 شكارگاه وجود دارد كه گونه هاي مختلفي از انواع گزار ، شغال و پرندگان شامل كبك، تهيو، قمري، بلدرچين ، اردك ، سرسبز ، خوتا، لك لك ، داركوب و آنقوت را در خود جاي داده اند انواع جانوران استان عبارتند از :

1-      جانوران مرازع و مراتع كم ارتفاع از قبيل :گراز ، كفتار ، شغال ، گرگ، روباه ، راسو سمور و گوركن.

2-       جانوران مناطق كوهستاني و ارتفاعات بلند از قبيل : بز وپلنگ

3-      جانوران كوهستاني مناطق جنگلي از قبيل :قوچ، ميش، بز كوهي و خرس.

در اين استان پرندگان گوناگوني اعم از مهاجر و بومي بطور فراوان وجود دارد.مهم ترين و فراوانترين آنها كبك ، تهيو ، كبك، چيل و كبوتر وحشي هستند كه بومي منطقه مي باشد . علاوه برآن ها ، غاز ، لك لك ، انواع مرغابي ، حواصيل ، خروس كولي ، سبز فيا ، هدهد ، داركوب ، چكاوك ، طوطي ، زاغ ، بوتيمار ، كوركور، شاهين ، قرقي ، دال، هما ، كلاغ ، سهره معمولي، سار ، فاخته و كركس كه در مناطق مستعد استان زيست مي كنند.

تنوع زيستي استان كردستان جاذبه بي نظيري در خوزه جهانگيري طبيعي (اكوتوريسم) است ، كه در صورت توجه و تبليغ به يكي از ابزار توسعه جهانگردي استان تبديل خواهد شد .

فضاهاي روستايي ويژه

استان كردستان به لحاظ موقعيت جغرافيايي ، خصوصيات آب و هوايي و قدمت تاريخي و ساير مشخصات منطقه اي و قومي از فضاي روستايي جذابي بويژه براي گردشگران وايرانگردان برخوردار است . بخشي از مناطق روستايي اين استان تحت تاثير شيوه زيست عشايري و كوچ نشيني است كه اين نوع زيست جلوهاي ويژه اي از زندگي مردم عشاير كردستان را به نمايش مي گذارد . در اين قسنت، به موارد مهم از فضاهي روستايي جذاب استان كردستان اشاره مي شود :

روستاي نگل

روستاي نگل در 60 كيلومتري جاده سنندج ـ مريوان واقع شده است . معروفيت روستاي نگل به منايبت وجود يك جلد قرآن به خط كوفي است كه درگاو صندوق مسجد روستا نگهداري مي شود . قدمت كتابت اين قرآن به بيش از هزار سال مي رسد . صحفات قرآن 40 سانتيمتر وطول و35 سانتيمتر عرض دارد و درهر صفحه 14 ستون نوشته شده است . اين اثر مقدس و حيرت انگيز مذهبي ـ هنري ، روستا و مسجد آن را به يك موزه تبديل كرده است .

اورامانت تخت

روستاي اورامانات تخت مركز دهستان اورامانات در جنوب غربي شهرستان مريوان قرار داردو جاده اي به طول 75 كيلومتر آ را به شهر مريوان متصل مي كند .

خانه هاي روستا كــلاً از سنگ و اغلب به صورت خشكه چيني و پلكاني ساخته شده است . آب و هواي آن در فصول تابستان و بهار بسيار مطبوع و در زمستانها بسيار سرد است .

روستاي اورامانت تخت از جمله فضاهاي جذاب روستايي كردستان است كه علاوه بر زيبايي چشم اندازها ، به دليل اجراي همه ساله مراسم بسيار باستاني و حيرت انگيز پير شهريار قابليت  هاي ارزشمند جهانگردي ويژه دارد .

رود خانه « سيروان » از دره هاي عميق اين ناحيه عبور كرده و وارد خاك عراق مي شود . اين رود از به هم پيوستن چند رود كوچك به وجود آمده و رو به غرب جريان مي يابد .

لباس مردم اورامان عبارت است از : چونه و رانك براي مردان كه پارچه كم عرض آن را باكرك بز « مرغز » مي بافند و بسيار ظريف است . عمامه و پيراهن را نيز از پنبه مي بافند . پنبه در بعضي از روستاها اورامان به مقدار كم به عمل مي آيد . پاپوش مردان نيز « كلاش » نام دارد كه نوعي گيوه است . زيرا پارچه آن ار پارچه پنبه اي به شكل محكم ساخته مي شود و نوع « نودشه » آن معروف است .نودشه از روستاهاي مهم اورامان است .لباس زنان اين ناحيه ، پيراهن بلند و قبا به اضافه نيم تنه يا « سفحه » و كلاهي به نام « فنيس « يا « تاس كلاه » است كه با روسري هاي ابريشمي كلافه اي ، پيچيده شده است .لباس زنان « اورامان » بسيار مفصل و محجبه است . نوع پوشش مردان و زنان اورامانات يكي ديگر از جاذبه هاي اين منطقه است .

-          روستاي صلوات آباد

-           روستاي دركـــي

جاذبه هاي تاريخي و باستاني

بناها و يادمان هاي تاريخي

سرزمين كردستان در شمار يكي از قديمي ترين كانون هاي استقراري انساني در فلات ايران است . نتايج كاوشها و بررسي هاي باستان شناسي در تپه ها و محوطه هاي تاريخي و باستان شناسي و اشيا ي بدست آمده از آنها نشان مي دهد كه اين منطقه جزو اولين استقرارهاي انساني در غرب ايران بوده است .

عمارت ها و خانه هاي قديمي

عمارت خسرو آباد

اين بنا يادگار امان الله خان بزرگ است كه به اوايل دوره حكومت سلسله قاجار مربوط مي شود و مركز حكومتي بوده است . اين كاخ در گذشته مشتمل بر چهار باغ ، دروازه و خابان و چهار حوض بزرگ و يك عمارت بسيار عالي بود . در حال حاضر اين مجموعه به صورت بيروني و اندروني شكل يافته و حد فاصل آن را يك باغ بسيار زيبا و مشجر با محوطه سازي بديعي پوشانده است .

عمارت سالار سعيد ( موزه سنندج )

يكي از بناهاي تاريخي استان كردستان كه از جاذبه هاي ارزشمند جهانگردي نيز برخوردار است ، عمارت سالار سعيد كه در حال حاضر به موزه سنندج تبديل شده است .

اين بنا حكومت ناصرالدين شاه قاجار به وسيله ملا لطف الله شيخ الاسلام كه يكي از علماي معروف اهل سنت در دوره قاجاريه بوده احداث شده و بعدها به مالكيت سالار سعيد سنندجي  در آمده و به نام ايشان معروف شده است . بناي اصلي موزه در ضلع جنوبي قرار گرفته و شامل يك زير زمين و يك طبقه فوقاني است  . زيرزمين عمارت به شكل حوض خانه ساخته شده و داراي سقف گنبدي شكل با تزئينات و آيينه كاري بسيار زيبا است . در همين قسمت ، شاه نشين ها ويك حوض سنگي به شكل شش ضلعي ساخته شده كه هنوز هم از آنها استفاده مي شود . كليه قسمتهاي عمارت از سنگ، آجر و چوب ساخته شده است . سقف سالن بزرگ عمارت از چوب قاب سازي  شده و پوشش خارجي آن از شيرواني است .

جالب ترين و زيبا ترين قسمت بنا ، ارسي بزرگ تالار است كه چهار سال وقت صرف ساختن آن شده است . اين ارسي هفت لنگه دارد و شاهكاري از هنرهاي چوبي است .

عمارت مشـير

عمارت مشير در خيابان شهداي سنندج واقع شده واز بناهاي مشهور دوره قاجاري است كه توسط ميرزا يوسف مشير ديوان ـ مشاور و جانشين حاكم منطقه ـ ساخته شده است

خانه آصف وزيري

يكي از آثار ديدني و تاريخي سنندج « خانه آصف » است كه در مركز شهر سنندج واقع شده و قدمتي حدود 130 سال دارد . اين عمارت از لحاظ گچ بريها و ارسي هاي قديمي بسيار زيباست .

يكي ديگر از مشخصات اين ساختمان حمام بزرگ و بسيار جالبي است كه در داخل حياط بزرگ اين بنا قرار گرفته و از هر جهت جالب و ديدني است .

عمارت وكيل الملك

از جمله بناهاي ديدني و قديمي شهر سنندج عمارتي معروف به عمارت وكيل است كه در خيابان كشاورز قرار گرفته است . اين عمارت موروثي و شخصي خانواده وكيل است كه در تاريخ حكومت كردستان همواره از صاحب منصبان حكومتي بوده اند .

عمارت امجدالشرف

اين عمارت از بناهاي معروف  دوره قاجار است كه توسط ميرابوطالب تاجر اصفهاني در دوره امان الله خان والي بزرگ ساخته شده است و در خيابان صلاح الدين ايوبي شهر سنندج بنا به دعوت امان الله خان از اصفهان به كردستان آمده است . اين بنا داراي حياط سنگ فرش شده ، حوض ، حمام ، تالار و حسينه است . حسينيه يكي از جالب ترين قسمتهاي بنا مي باشد كاشي كاريهاي بي نظير ، و ظريف ، نقاشيها و گچ بريهاي زيبايي بر روي ديوار ها دارد . مصالح به كار رفته در بنا شامل : گچ ، آجر و اهك و ملات ساروج و كاه گل است . سيستم آب رساني عمارت از طريق قنات و تنبوشه هاي سفالي است .

قلعه هاي باستاني و تاريخي

قلعه قمچقاي

اين قلعه در 12 كيلومتري روستاي قمچقاي از توابع بيجار واقع شده است .اين قلعه بي مانند از دژهاي باستاني بسيار كهن كردستان به شمار مي رود و در شمال شاهكارهاي تاريخي است .

قلعه ايمام

اين قلعه در 3 كيلومتري شرق مريوان قرار دارد از ساخته هاي سرخابه گردنان در حدود سال 945 هـ .ق مي باشد . آثار پله ها وآب انبار قلعه كه از سنگ تراشيده شده در بناي آجري قلعه باقي مانده است . اين قلعه كه بعدها توسط احمد خان والي كردستان مورد استفاده قرار گرفت به قلعه خان احمد معروف بود . در كنار قلعه آثار باقي مانده مسجدي به نام مسجد سرخ ديده مي شود .

قلعه پلنگان

اين قلعه در دهستان ژاورود سنندج قرار دارد و در اواخر قرن ششم هـ .ق به وسيله حكام اردلان به منظور مركز حكومت ساخته شد . آثار يك لنگه دروازه قلعه كه از تخته سنگي بزرگ ساخته شده و هنوز هم باقي مانده است.

قلعه زيويه

اين قلعه در 40كيلومتري شمال شرق سقز قرار گرفته در سال 1947 ميلادي به طور اتفاقي كشف شده است .

مساجد قديمي

مسجد داراالحسان كه مسجد جامع نيز خوانده مي شود از معروف مرحوم امان الله خان بزرگ و مربوط به سال 1227 هـ. ق است . اين مسجد مستحكم و در وديوار كاشي شده دارد .

ساير مساجد معروف و قديمي استان كرستان

1-مسجد جامع دارالامان ( در سنندج )

2- مسجد جامع خسرو آباد ( در بيجار )

4-مسجد جامع دوره قاجاريه ( در سنندج )

5-مسجد جامع سقز

6- مسجد دو مناره ( در سقز )

7-مسجد عبدالله عمران ( در ايوان )

8- مسجد سرخ ( در مريوان )